'રક્ષા'નો ખ્યાલ અને રક્ષાબંધન

રક્ષાબંધન આપણા સમાજમાં એક અગત્યનો તહેવાર છે. આપણા કૌટુંબિક સંબંધો આપણી સંસ્કૃતિ નું એક વિલક્ષણ પાસું છે. એટલે ભાઈ-બહેનની એકબીજા પ્રત્યેની પ્રીતિને અભિવ્યક્ત કરવાના આ તહેવારનું આગવું મહત્વ છે. મોટાભાગના કુટુંબોમાં આતહેવાર એક અવસર હોય છે. આ નિમિત્તે સમગ્ર કુટુંબ ભેગું થાય, બહેન ભાઈને રાખડી બાંધે, મિષ્ટાન જમે અને કુટુંબ સાથે સમય વિતાવે.

રક્ષાબંધન ની પરંપરાને સમજાવતી ત્રણ  પૌરાણિક કથાઓને આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. એક, તો દેવ અને દાનવોના યુધ્ધમાં જ્યારે દેવો હારી રહ્યાં હતાં ત્યારે હિંમત હારી ગયેલાં દેવોના રાજા ઈન્દ્રનું મનોબળ વધારવા ઈન્દ્રાણીએ તેમને રાખડી બાંધી હતી. બીજી વાર્તા  મહાભારતની છે. અભિમન્યુ જ્યારે યુધ્ધમાં ઉતરશે એવું નક્કી થયું ત્યારે તેની સુરક્ષાની ચિંતા કરતાં કુંતી માતાએ એની રક્ષા કાજે રાખડી બાંધી. ત્રીજીવાત મૃત્યુંના દેવ યમ અને તેમની બહેન યમુનાની છે.

આ ઉપરાંત મધ્યકાલીન ઈતિહાસની  મોગલ બાદશાહ હુમાયુ અને રાણી કર્ણાવતીની વાત પણ ખુબ પ્રસિદ્ધ છે. રાણા ઉદયસિંહ ની માતા રાણી કર્ણાવતીએ મુઘલ રાજા હુમાયુને રાખડી મોકલી હતી અને ગુજારાતના રાજા બહાદુરશાહ સામેના યુધ્ધમાં મદદ માંગી હતી.  બધાં કિસ્સા યદ્ધ સાથે સંબંધિત છે. જેમાં સ્ત્રી પાત્રોએ ક્યાંતો પોતાના પતિ, પુત્ર કે ભાઈની રક્ષાની પ્રાર્થનાના પ્રતિક રૂપે રાખડી બાંધી અથવા દુશ્મનોથી બચવા ભાઈ પાસે રક્ષણ મેળવવા રાખડી બાંધી. યુદ્ધના ઇતિહાસમાં સ્ત્રીઓની ભૂમિકા મુખ્યત્વે યોદ્ધાઓનું જોમ વધારનાર અને સાથે સાથે તેમની રક્ષાની પ્રાર્થના કરનાર તરીકે જોવાઈ છે. યુદ્ધમાં હારેલા પક્ષની સ્ત્રીઓ હંમેશા નિર્બળા બની રહે છે. વિજયી સેનાના સૈનિકો જીતની નિશાની રૂપે હારેલા પક્ષની સ્ત્રીઓ પર અત્યાચાર કરતાં અને આજે પણ કરે છે. જેનાથી બચવા સ્ત્રીઓને રક્ષણની જરૂર હોવાની સમજ છે.

સદીઓ થી ચાલતા આવેલા રક્ષા બંધનના પર્વમાં ‘રક્ષા’  કેન્દ્ર સ્થાને છે. બહેન જ્યારે ભાઈના કાંડા પર રાખડી બાંધે ત્યારેઈશ્વરને તેની સુરક્ષાની પ્રાર્થના કરે છે અને સામે ભાઈ બહેનનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપે છે. સાથે કોઈ ભેટ પણ આપે છે. ભાઈ-બહેનના પ્રેમના પ્રતિક સમા આ તહેવારમાં લાગણીનું સૌન્દર્ય છે એની ના નથી. પણ એની વિભાવનામાં પિતૃ સત્તાક તત્વો રહેલાં છે. લૈંગિક સ્તરે સમાજમાં થતી  ભૂમિકાની વહેંચણી આ તહેવારનો પાયો રચે છે. ભાઈના માથે બહેનનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી અને બહેનને ભાઈ રૂપી પુરુષના સુરક્ષા કવચની જરૂરીયાત. રક્ષાબંધન જેવા સુંદર તહેવારની પાછળના આ સંદેશ અને ભાવનાને થોડાં બદલવાની હવે જરૂર  છે. એના અનેક કારણો છે.

એક, સ્ત્રીઓ ને ભાઈ તરફથી રક્ષાની જરૂર છે એવી છુપી ધારણા આ તહેવાર પાછળ છે.ભાઈ જ બહેનની રક્ષા કરે એવું તો નથી. આજે સ્ત્રીઓ સ્વરક્ષણ માટે સક્ષમ બની રહી છે. અને બનવું જ પડે. કારણકે, જ્યારે ભાઈને બહેનની રક્ષાની જવાબદારી સોંપાય છે એ વિભાવનામાંથી જ કેટલાક વાંધાજનક સામાજિક લક્ષણો ઉભા થાય છે. ભાઈ એક પુરુષ રક્ષક તરીકે હંમેશા બહેન કરતાં ચડિયાતો ગણાવાનો. રક્ષણની જવાબદારી આવે એટલે બહેનની સ્વતંત્રતા પરની પાબંદી લાદવાની સત્તા પણ આવે. પરિણામે બહેનનું સ્થાન ઓછાયામાં આવે. વળી, જો એક બહેનની રક્ષા કરતો  ભાઈ બીજી છોકરીઓનો છેડનાર બની રહેવાનો હોય તો એ માનસિકતા સામે સ્ત્રીઓએ આત્મ રક્ષણ કરતાં શીખવું જ પડે.

બીજું, માત્ર સ્ત્રીઓનેજ રક્ષણની જરૂર હોય એવું તો નથી.રક્ષણની જરૂર બધાને છે. રક્ષણ માત્રગુંડા તત્વો, કે યુદ્ધ સામે જ નથી મેળવવાનું. આપણા વિકાસની જે દિશા છે એમાં સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, દરેક સામે આર્થિક, સામજિક, રાજકીય, પર્યાવરણના પ્રશ્નો,જેવાં અનેક ખતરા વધતાં ચાલ્યાં છે. જે બધાંની સામે રક્ષણ કવચની જરૂર છે. એમાં સૌ કોઈ એકબીજાના પડખે ઉભા રહી બરાબરીનો સામનો કરે તો જ નાવ પાર ઉતરે. જિંદગીભર એકબીજાના પડખે ઉભા રહેવાના વચન સાથે ભાઈ એ પણ  બહેનને રાખડી બાંધવી જોઈએ.

કેટલાંય કુટુંબો એવા હશે જેમાં મોટી બહેનો વચ્ચે એકાદ ભાઈ લાડકોડમાં મોટો થતો હશે. ઉંમરમાં ઘણાં નાના ભાઈને રાખડી બાંધતી વખતે બહેનના મનમાં માત્ર એના પ્રત્યે પ્રેમની જ લાગણી આવતી હશે. નાનકડો ભાઈ એની રક્ષા ક્યાંથી કરવાનો છે. વળી, પુત્ર સંતાનની ઘેલછામાં ચાર-પાંચ દીકરીઓ  પછી જન્મેલ પુત્રતો કુટુંબ માં હંમેશા નાનો જ રહે છે. મોટી બહેનો એને માટે બહેન અને માં બંને ભૂમિકા ભજવતી હોય છે. સોસાયટી કે મહોલ્લાના લડાઈ ઝગડામાં મોટી બહેનો પોતાના નાના ભાઈઓને બચાવતી હોય છે. કમાતી બહેનો નાના ભાઈની ઘણી જરૂરિયાતો પણ પૂરી કરીને એનું આર્થિક રક્ષણ પણ કરતી હોય એવાં કિસ્સા આપણા સમાજમાં ઓછાં નથી. આવા કિસ્સામાં ભાઈએ બહેનને રાખડી બાંધવી જોઈએ. પણ, આવા  કુટુંબોમાં પણ બહેનો જ ભાઈ ને રાખડી બાંધે છે અને ભાઈ બહેનની રક્ષા કરશે એવી વિભાવના એમાં કામ કરતી હોય છે! બોલો, કેવી વિડમ્બણા!

આ તહેવારનું એક અગત્યનું પાસું ભાઈ દ્વારા બહેનને અપાતી ભેટ છે. એમાં પણ પુરુષની ભૂમિકાનો ખ્યાલ પૈસા કમાનાર તરીકેનો છે. જ્યારે આ તહેવાર શરુ થયો હશે ત્યારે આર્થિક સમીકરણો સ્ત્રીઓના હક્કમાં નો’તાં. એટલે કદાચ ભાઈ તરફથી મળતી ભેટ દ્વારા બહેનની નાની-મોટી જરૂરીયાત સંતોષાય એવી વ્યવસ્થા હશે. આજે  પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ છે. સ્ત્રીઓ કમાતી થઇ છે. ભાઈ પાસે ભેટ લેવામાં કોઈ વાંધો નથી, પણ એ પણ સામે ભેટ આપી શકે એટલી સક્ષમ થઇ ગઈ છે. તો એ પણ સામે ભેટ આપી શકે.પ્રિયજનને આપેલી ભેટથી પ્રેમજ વધવાનો છે. શરત એટલી કે પુરુષ પ્રધાન સમજના ડાબલાં ઉતારવા પડે.

સમય બદલાય અને સામાજિક પરિસ્થિતિ બદલાય એમ તહેવારો અને પરંપરાઓને આધુનિક સ્વરૂપ મળવું જોઈએ. રાખડીના દોરા પ્રેમ નું પ્રતિક છે. તો પછી એ માત્ર ભાઈ અને બહેન વચ્ચેજ કેમ? અ પ્રશ્ન આજની તારીખે ઉઠવો જોઈએ. કારણકે,  પ્રેમ તો બહેન-બહેન વચ્ચે અને ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે પણ હોવો જોઈએ.ઘણાં કુટુંબોમાં  બે બહેનો એકબીજાને રાખડી બાંધતી જોઈ છે. જોકે, આ મુખ્યત્વે એવી જ બહેનો હોય છે કે જેમને ભાઈ નથી હોતો. આવા છૂટાં છવાયાં ઉદાહરણો થી આગળ વધી ને જો આ સામાજિક પ્રથા જ બનાવી દઈએ તો?  જો દરેક ભાઈ અને બહેન  પોતાના દરેક સહોદરને રાખડી બાંધે અને દરેક ભાઈ અને બહેન એક બીજાને ભેટ આપીને રક્ષાબંધન ઉજવે તો સ્ત્રી-પુરુષ નાં ભાગે આવતી જવાબદારીઓના બીબાઢાળ ખ્યાલ માંથી બહાર નીકળી વધુ તંદુરસ્ત સમાજ ભણી આપણે આંગળ વધીશું. એનાથી કૌટુંબિક ભાવના તો મજબુત જ થવાની છે. ‘રક્ષા’ની સંકલ્પના બહોળી થવાની છે. અને તે પણ લૈંગિક ભેદભાવ વગર. 

જો આપણે સૌ લૈંગિક ભેદભાવ વિના જો તહેવાર ઉજવીએ તો  આ સુંદર તહેવાર ઉપર ચાર ચાંદ લાગી જાય!

(૧૧/૮/૨૦૧૭ નાં રોજ દિવ્યભાસ્કરમાં પ્રકાશિત)

ડર: સાચો?... કાલ્પનિક???... કે પછી?????...

શિક્ષક હોવાનો એક ફાયદો છે. વિદ્યાર્થીઓ આવીને તમારી સાથે ઘણી વાત કરી જાય, જે ઘણાં અંશે સમાજની ગતિવિધિઓનું પ્રતિબિંબ હોય. એટલે સમાજનો સીધો સંપર્ક રહે. મારે તો વળી એમ.બી.એ.નાં વિદ્યાર્થીઓ આવે, જે માસ્ટર્સ કોર્સ  હોવાથી એકવીસ-બાવીસ વર્ષની ઉંમરના વિદ્યાર્થીઓ આવે. જેમની પાસે એક ડીગ્રીતો આવીજ ગઈ હોય. તેઓ મતાધિકાર પણ ધરાવતા હોય એટલે આજનો યુવા મતદાતા શું વિચારે છે એનો પણ એક ચિતાર મળી રહે. ગયા અઠવાડિયાનો- દસ ઓગસ્ટ, સ્વતંત્રતા દિવસના માત્ર પાંચ દિવસ પહેલાંનો એક અનુભવ કે જેનાથી હું ધ્રુજી પણ ઉઠી અને ચિંતિત મને વિચારતી  થઇ ગઈ. 

અમારી એડમીશનની પ્રક્રિયા બહુ લાંબી હોય છે એટલે નવા વિદ્યાર્થીઓની બેચ હજુ હમણાં કોલેજમાં આવી. અમે દર વર્ષે નવા વિદ્યાર્થીઓને આવતાના પહેલાં અઠવાડિયેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝનાં પ્રવાસે લઇ જઈએ. એમને મઝા પણ આવે અને અમે જ્યારે ભણાવવાનું શરુ કરીએ ત્યારે થોડું એના સંદર્ભે સમજવામાં તેમને સરળતા પણ રહે. આવા  જ એક પ્રવાસમાં મારે વિદ્યાર્થીઓને લઈને જવાનું થયું. હજુ વિદ્યાર્થીઓ નવા એટલે અંદરોઅંદર એકબીજાનો પરિચય નહિ. એટલે થોડાંકતો એવા હોય કે જેઓ એકલાં રહેવાનું પસંદ કરે. આવી જ એક છોકરીની બાજુમાં જઈને હું બેઠી. થોડી વારમાં એણે વાત શરુ કરી. જિંદગીમાં પહેલીવાર એકટીવા લઈને જાતે કોલેજ આવવાની એને છૂટ મળી હતી. એનો એને એટલો રોમાંચ હતો કે અમારી પહેલી મુલાકાતની પહેલી દસ મીનીટમાં જ એ મારી સાથે એ અંગે વાત કરી રહી હતી. મને એનો રોમાંચિત ચહેરો જોવાની મઝા આવી રહી હતી. અમસ્તુ જ વાતનો દોર આગળ વધારવા મે એને પૂછ્યું કે એ બી.કોમ કરતી હતી ત્યારે કોલેજ કેવી રીતે જતી હતી. બસ, આટલું પૂછતાં જ એણે બોલવાનું શરુ કર્યું. કોલેજમાં રોજ એનો ભાઈ લેવા અને મુકવા આવતો. ટયુશન પર પણ એજ લેવા-મુકવા આવતો. મારા ચહેરા પર કદાચ આશ્ચર્યના ભાવ આવી ગયાં. અઢાર-વીસ વર્ષની કન્યાને રોજ એના  ભાઈએ  લેવા-મુકવા આવવું પડે એવી પરાવલંબતા મારી સમજની બહાર હતી.  વાહન ચલાવવાની મંજુરી ના એ સમજી શકાય, કારણકે અમદાવાદના શિસ્ત વગરના ટ્રાફિકમાં જુવાન સંતાનને વાહન ચલાવવા દેવામાં ઘણાં વાલીઓ ડરતાં હોય છે. એવા કિસ્સાઓમાં બાળકો બસમાં આવતા જતાં હોય. પણ રોજ ભાઈ લેવા-મુકવા આવે એ કેવું? ભાઈનો પણ સમય નહિ બગડતો હોય? મારા મનમાં ચાલતા વિચારોના પરિણામે મારા  ચહેરા પર પ્રશ્નાર્થના ભાવ કંડારાયેલા હશે જે એણે વાંચી લીધા અને ખુલાસો કર્યો કે “મને રસ્તા ખબર નથી એટલે હું ભૂલી પડી જાઉં એનો ડર કુટુંબ માં સૌને રહ્યાં કરે.”

“તું અમદાવાદમાં નવી આવી છો? પણ તોય  એકાદ વાર ભૂલા પડ્યા પછી રસ્તાતો આવડી જાય. અને અમદાવાદમાં રસ્તા પૂછો એટલે સૌ કોઈ મદદ કરવા તૈયાર હોય છે.” મારાથી પ્રતિક્રિયા આપ્યાં વગર રહેવાયું નહિ.

“ના...ના... અમે છીએ યુ.પી. નાં પણ હું તો અહી જ જન્મીને મોટી થઇ છું.” એણે હસતાં હસતાં કહ્યું. અને પછી એક ઘટના કહી. કે એકવાર આખું કુટુંબ લાંભાના મંદિરે દર્શન કરવા ગયા હતાં. લાંભાનું મંદિર અમદાવાદથી વીસેક કિલોમીટર જ દુર છે. હવે તો એ શહેરનો જ ભાગ ગણાય એટલે લોકો સ્કુટર પર ત્યાં જતાં જ હોય છે. એ દિવસે એ લોકો પણ સ્કુટર લઈને ગયા હતા. એક એકટીવા તે પોતે ચલાવતી હતી. ભારે ટ્રાફિક ને કારણે તેઓ છુટા પડી ગયાં અને નારોલ ચોકડીથી એ ખોટા રસ્તે વળી ગઈ. એ કદાચ શાહઆલમ કે દાણીલીમડા પહોચી ગઈ હશે. એને રસ્તો ના સમજાયો અને આજુબાજુની વસ્તી જોઈ એ ડરી ગઈ. એણે ઇશારાથી મને દાઢી અને ટોપી બતાવ્યા. હું સમજી ગઈ એ શું કહેવા માંગતી હતી. આ તો “એ લોકો” અને “આપણે” વાળી ભાષા બોલતી હતી. તરત જ મારાથી બોલ્યા વગર નાં રહેવાયું “ અરે, એ લોકો પણ અમદાવાદના જ રહેનારા છે ને એમને પૂછ્યું હોત તો રસ્તો બતાડ્યો હોત.”

“અરે, મેડમ, એમને જોઇને જ હું તો ગભરાઈ ગઈ. તો પછી પૂછું કેવી રીતે? મને તો ત્યાં રસ્તામાં જ ઉભા ઉભા રડવું આવી ગયું!!!”

“એ લોકો પણ માણસ જેવા માણસ જ તો છે. તો પછી ડરવાનું શું?” મારાથી  સહજ બોલાઈ ગયું.   

“મેડમ, એમના વિષે એટલું સાંભળ્યું હોય ને કે પછી બીક તો લાગે જ ને... મે તો તરત જ રડતાં રડતા  ભાઈને ફોન લગાવ્યો અને એ આવીને મને લઇ ગયો. બસ ત્યાર પછી હું એકલી એકટીવા લઇ ને જતાં ડરતી. હવે સ્માર્ટફોન છે એટલે ગુગલ મેપની મદદથી કોલેજ આવી જાઉં છું.” આખી વાત એણે ખુબ ગૌરવભેર કહી. એની વાતમાં અને એના ચહેરા પર સંતોષનો ભાવ પણ હતો કે એના કુટુંબીજનો એની કેટલી કાળજી લઇ રહ્યાં છે. એક પુખ્ત વયની ભણેલી ગણેલી યુવાન છોકરી માટે એની અણઆવડત, નાદાનિયત અને એમાંથી જન્મતુ પરાવલંબન જાણે ગૌરવ લેવા જેવી બાબત હતી જેનો ખુબ જ સ્વાભાવિક સ્વીકાર હતો!!!

એનો પ્રતિભાવ સાંભળી હું ક્ષણ ભર થીજી ગઈ. મારું મગજ સુન્ન થઇ ગયું. હવે સામે શું કહેવું મને ન સમજાયું. આ સંવાદ માંથી જે સાર સમજાયો તે ખુબ ભયંકર હતો. આપણે આપણા બાળકોના મનમાં કેવું ઝેર ઘોળ્યું છે કે એક જુવાન ભણેલી છોકરી અન્ય કોમના વિસ્તારમાં ભૂલથી પહોંચી જાય તો એને ક્ષણ ભરમાં એટલો તો ડર લાગી જાય કે એને ઉભા ઉભા રડવું આવી જાય અને એને કોઈ માર્ગ નાં સુઝે એ હદે એ મૂંઝાઈ જાય!!! ત્યાં ઉભેલા લોકોએ તો એની સાથે વાત સુધ્ધા નો’તી કરી. એ રસ્તાઓ એટલાતો વ્યસ્ત છે કે કોઈનું કદાચ એના પર ધ્યાન પણ નહિ ગયું હોય. છતાં એક કાલ્પનિક ડર એટલો તો મોટો હતો કે એક જુવાન જોધ છોકરી પોતાની સ્વતંત્રતા પર કાપ મુકવા તૈયાર હતી.!!!! સચેત રહેવું બિલકુલ જરૂરી છે એ સમયની જરૂરિયાત પણ છે, પણ સચેતતા તો કોઈ પણ વિસ્તાર હોય, જરૂરી છે. અનિચ્છનીય ઘટનાના સમાચાર શહેરના કહેવાતા પોશ વિસ્તારોમાંથી વધારે આવે છે. સચેતતા અને ડર વચ્ચે મોટો ફર્ક છે. એ છોકરીને તે ક્ષણે નહિ પણ સમય વીત્યા પછી પણ એવો વિચાર ના આવ્યો કે જો આ વિસ્તાર આટલોજ ખતરનાક હોત તો તો ત્યાં રોજેરોજ ગુનેગારીની ઘટના બનતી હોત. એવા ગુનાતો શહેરની પોલીસ ચોકીમાં નોધાયા નથી. અમદાવાદ તો પ્રમાણમાં સલામત શહેર ગણાય છે. તો પછી આ ડર આવ્યો ક્યાંથી? એણે સાંભળેલી પેલી સાચી-ખોટી વાતો માંથી જ તો!!! તેમજ વોટ્સેપ પર વાંચેલા ઝેર ઓકતા સંદેશાઓ માંથી. જેમાં રહેલું તથ્ય તપાસ્યા વગર લોકો જેને સાચું માની લે છે.

અહી બીજો મુદો છોકરીના રક્ષણાત્મક વાતાવરણનાં અતિરેકનો પણ છે. જે સમાજના ઘણાં મોટા વર્ગની માનસિકતાનું પ્રતિક છે. અસલામતીનો ભય એ હદ સુધી ઘર કરી કરી ગયો હોય છે કે સલામતીના નામે છોકરીઓના  સ્વતંત્ર રીતે જીવવા પર મોટા કાપ આવે છે. વાલીકે ભાઈ તરફથી મળતી ‘રક્ષા’ના ગુણગાન એવાતો ગૌરવભેર ગવાતાં હશે કે છોકરીઓને પણ રક્ષા કવચનું બંધનજ પોતાને  માટે યોગ્ય લાગવા લાગતું હશે.

કોમી દ્વેશ માંથી જન્મતા ભયના માર્યા છોકરીઓને દરેક જગ્યાએ ભાઈ લેવા-મુકવા આવે એવા કુટુંબો કદાચ માર્યાદિત હશે પણ કાલ્પનિક ભયમાં થથરનારા ઓની સંખ્યા નાની નથી. ભય હોય એટલે રક્ષણાત્મક પગલાં હોય જેનો પહેલો હથોડો છોકરીઓની સ્વતંત્રતા પર ઝીંકાવા નો.

પેપરક્લિપ્સ: શાંતિનાં પાઠ ભણાવતા અવનવા પ્રયોગનો ચિતાર આપતી પુસ્તિકા

‘પેપર ક્લિપ્સ’ નામની ચોસઠ પાનાની પુસ્તિકા હાથમાં આવી. વડીલ મિત્ર રસીલાબેન કડીયાનું આ પુસ્તક, ચંદ્રકાંતભાઈ કડીયા – કડીયા સાહેબે  (રસીલા બેનનાં પતિ તેમજ  મારા અને કબીર માટે ખુબ આદરણીય મિત્ર) પુસ્તક મોકલાવ્યું એટલે વાંચવું જ રહ્યું. રસીલા બહેનનું ‘બસ, હવે બહુ થયું’ વાંચ્યું હતું અને લાઈબેરીયાની સ્ત્રીઓએ તેમના હક અને શાંતિના પ્રયાસો  માટે કરેલા સંઘર્ષ પરથી બનેલી ડોક્યુમેન્ટ્રી ફિલ્મનાં આધારે રસીલા બેને એ પુસ્તક લખ્યું હતું, જે મને ખુબ સંવેદનશીલ અને માહિતી સભર લાગ્યું હતું. એટલે જ્યારે ‘પેપર ક્લિપ્સ’ હાથમાં આવી, અને વાંચ્યું કે એ પણ એક ‘સિક્સ મિલિયન પેપર ક્લિપ્સ’ નામના પુસ્તક અને એજ નામની ડોક્યુમેન્ટ્રી ફિલ્મ પરથીજ પ્રેરિત છે તો આ પુસ્તક ફટાક દઈને હાથમાં ચડી ગયું. અને વંચાઈ પણ ગયું.

અમેરિકાના ટેનેસી રાજ્યના મેરીઓન કાઉન્ટીના વિટવેલ નામના માત્ર સોળસો લોકોની વસ્તી ધરાવતા નાનકડા ગામની શાળાના એક પ્રોજેક્ટ વિષે આ પુસ્તક લખાયું છે. પ્રોજેક્ટ હતોજ એટલો રસપ્રદ કે એનું યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ થવું જ જોઈએ, અને વધારેમાં વધારે લોકો સુધી એ વાત પહોંચવી જ જોઈએ. ગામ નાનું. માત્ર સોળસો લોકોની વસ્તી, તે પણ માત્ર ગોરા પ્રોટેસ્ટંટ ખ્રિસ્તી લોકો. અન્ય ધર્મ, વર્ણ, ભાષા, રહેણીકરણી વિગેરેથી આ બાળકો સાવ અપરિચિત. ગામની એક માત્ર  શાળાના આચાર્યા લીન્ડા હૂપરને લાગતું હતું કે આ નાનકડા ગામમાં ભણતાં બાળકોનો બહારના વિશ્વ સાથે સંપર્ક જળવાઈ રહેવો જોઈએ  જેથી મોટા થઈને તેઓ બહાર જાય ત્યારે સંવેદનશીલ નાગરિક બને. અને સમય અને સમાજને અનુકુળ બનીને જીવતા તેમને આવડે. આવા જ મતલબની નિસ્બત કેટલાંક વાલીઓએ પણ દર્શાવી. મુદ્દો હતો બાળકોને એવા પ્રોજેક્ટમાં જોડાવાનો કે જેથી તેઓમાં સહિષ્ણુતા કેળવાય. તેમની સાથે ઉપાચાર્ય ડેવિડ સ્મિથ જોડાયા અને તેમના સૂચનથી બાળકોને હોલોકોસ્ટ વિશેના પ્રોજેક્ટમાં જોડવાનું નક્કી થયું. જેમાં બાળકોના મનગમતા શિક્ષિકા સેન્ડ્રા રોબર્ટ્સને જોડ્યા. તેઓ ઈન્ટરનેટ પર અભ્યાસ કરી બાળકોને નાઝી જર્મનીમાં આચરાયેલી માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી કરુણાંતિકા વિશેની વાતો શરુ કરી. અલબત્ત તેમાં આ સમયે ૬૦ લાખ યહુદીઓને મોતના ઘાટ ઉતારવામાં આવ્યાં હતાં એ વાતતો કેન્દ્ર સ્થાને હોયજ. ૧૬૦૦ લોકોની વસ્તી ધરાવતા ગામના બાળકો ૬૦ લાખ યહુદીઓ એટલે શું એ સમજી ન શક્યાં એટલે પ્રોજેક્ટે નવું સ્વરૂપ લીધું. તેઓએ ૬૦ લાખ પેપર કલીપ ભેગી કરવાનું નક્કી કર્યું. ગામમાંથી ભેગી કરેલી પેપરકલીપ નો આંક તો આંક તો હજારોની સંખ્યાથી આગળ વધતો નો’તો, એટલે શિક્ષકો નાં પ્રયત્નોથી ગામ બહાર લોકોને પ્રોજેક્ટની જાણ કરાઈ અને એમ કરતાં દુર દુરના ગામોમાંથી સામાન્ય માણસો થી લઇ ને તાત્કાલીન રાષ્ટ્ર પ્રમુખ બીલ ક્લીન્ટને તેમજ જર્મની, પોલેન્ડ અને ઇટાલી જેવા નાઝી વિચારધારા નો ભોગ બનેલા દેશોમાંથી પણ લોકોએ  બાળકો માટે પેપર કલીપ મોકલી આપી. જ્યારે  પેપર કલીપ ની સંખ્યા ૬૦ લાખથી વધી ગઈ ત્યારે તેમણે માત્ર યહૂદી ઓ જ નહિ પણ નાઝીઓના ભોગ બનેલા સામ્યવાદીઓ, અન્ય રાજકીય વિરોધીઓ, વિકલાંગ, અશક્ત, સજાતીય સંબંધ ધરાવનારા લોકો ને પણ પ્રોજેક્ટમાં સમાવી લેવાનું નક્કી થયું. એ બધાં મળીને નાઝીઓ દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યાં હોય તેવા લોકોની સંખ્યા ૧૧૦ લાખ થતી હતી!!!! હવે આ પેપર કલીપ દ્વારા મૃતકોની સંખ્યા નો’તી ગણાતી પણ હવે દરેક મૃતાત્મા જેમને મૃત્યુ પછી યોગ્ય દફન નોતું મળ્યું તેમની સાદર સ્મૃતિ ચિન્હ બની ગઈ હતી. સ્વાભાવિક રીતે એમાં શાંતિ અને સહિષ્ણુતાની ભાવના વણાઈ ગઈ હતી.

ઘણાં લોકોએ પેપરકલીપની સાથે હોલોકોસ્ટ સમયના પોતાના અને પોતાના કુટુંબના અનુભવો વર્ણવતા ર્હદયદ્રાવક  પત્રો  લખી મોકલ્યા. જોવાનું એ છે કે વિટવેલનો પ્રોજેક્ટ વર્ષ ૨૦૦૦- ૨૦૦૧માં થાય છે ત્યારે બીજું વિશ્વ યુદ્ધ પૂરું થયાને અડધા દાયકાથી પણ વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં અસરગ્રસ્તોનાં મન પરથી એની અસર ગઈ નો’તી. એ ઘા તરત જ સપાટી પર આવી ગયાં. જે લોકોએ એ સમય જોયો એના પછીની પેઢીનાં હૈયે પણ એ દર્દ અંકાયેલું રહ્યું જે એની તીવ્રતા બતાવે છે. ભારત- પાકિસ્તાન નાં ભાગલાની યાદો જેમ આજે પણ આપણું કાળજું કંપાવી દે છે, એવું જ કાંઇક.

દુનિયાના અલગ અલગ ખૂણેથી લોકોએ પોતાની આપવીતી કહી અને પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાઈ ગયાં. બાળકો એમની સાથે પણ જોડાતા ગયાં. પેપર કલીપ ઉપરાંત આ પત્રોનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાનું પણ પ્રોજેક્ટનો ભાગ બન્યું. પ્રોજેક્ટ હવે માત્ર સ્કુલ અને તેના બાળકોનો નો’તો રહ્યો. તેમના વાલીઓ પણ એમાં જોડાયા, ધીમે ધીમે ગામના લોકો પણ એમાં જોડાયા. વિટવેલનું કોઈ પણ માણસ એવું નહિ હોય જેણે આ પ્રોજેક્ટ માટે પોતાનું યોગદાન આપ્યું નહિ હોય. પ્રોજેક્ટ પેપર કલીપ હવે સમગ્ર ગામનો બનો ગયો. સૌએ મળીને એક હોલોકોસ્ટ મેમોરીયલ બનાવવાનું નક્કી કર્યું. જે માટે જર્મનીથી યુદ્ધના સમયમાં બનેલો એક રેલનો ડબ્બો અમેરિકા મંગાવવામાં આવ્યો, જેનો ઉપયોગ યહુદીઓને ગેસ ચેમ્બર લઇ જવા માટે કરવામાં આવતો હતો. જર્મનીના રેલરોડ મ્યુઝિયમ પાસેથી  આ ડબ્બો મળ્યો જે જર્મન રેલ કંપનીએ જર્મનીના નેવીની મદદથી દરિયાઈ માર્ગે યુ.એસ. પહોંચાડ્યો અને યુ.એસ. ની રેલ કંપની સી,એસ,એક્સે  વિટવેલ પહોંચાડ્યો. બાળકોના આ પ્રોજેક્ટમાં આ તેમનું યોગદાન હતું.  

આખા પ્રોજેક્ટ દરમ્યાન બાળકો સમજતા ગયાં કે પરસ્પર ધિક્કારના કેવા ભયાનક પરિણામ આવી શકે છે. રાતો રાત યહુદીઓને કોઈજ કારણ વગર બેઘર કરી મુક્યા, કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં અમાનવીય પરિસ્થિતિમાં રાખ્યા, કુટુંબો છુટા પડી ગયાં. આ બધી ઘટનાઓ સાથે બાળકો જોડાતાં ગયાં અને દુનિયાને જોવાનો તેમનો અભિગમ બદલાતો ગયો. કાળા લોકો પ્રત્યેની સહિષ્ણુતા પણ વધી. વર્ગની એક છોકરી સૌને કોઈ જ કારણો વગર નોતી ગમતી. તેના તરફ જોવાની દ્રષ્ટિ પણ બદલાઈ.  અને આવો ઈતિહાસ્તો ફરીથી નાં જ દોહરાવો જોઈએ એવી ભાવના બાળકોમાં દ્રઢ થઇ. પણ, વક્રતાતો જુઓ, જ્યારે જર્મનીથી સહિષ્ણુતાના પાઠને ટેકો કરવા શાંતિના પ્રતિક સમો રેલ્વે નો ડબ્બો બાળકો માટે વિટવેલ આવતો હતો ત્યારેજ ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ની  ની ઘટના બની. પરસ્પર ધિક્કારના માનવ ઇતિહાસની એક બીજી મોટી કરુણાંતિકા!!!! પણ અહી અગત્યની વાત એ છે કે વિટવેલનાં બાળકોના મનમાં બદલો લેવાની ભાવના નો’તી જાગી પણ તેઓ એ સમજણ વિકસાવી શક્યા હતાં કે ધિક્કારથી માત્ર ધિક્કાર જ વધે છે જેના પરિણામે ઈતિહાસમાં  દુ:ખ, અશાંતિ અને કરુણાંતિકાજ નોધાય છે.

લખાણની દ્રષ્ટીએ મને ‘બસ, હવે બહુ થયું’ વધુ ગમ્યું હતું, પણ, આ પુસ્તકનું એક આગવું યોગદાન છે, ખાસ કરીને આજે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં અસહિષ્ણુતાનું વાતાવરણ ફરી એક વાર જામતું જાય છે ત્યારે... એ સમયે યહૂદી વિરુદ્ધ દ્વેષ હતો, જ્યારે આજે ઇસ્લામોફોબીયાથી અડધું જગત પીડિત છે. આપણા ઘર આંગણે જ્યારે ગાય બચાવવાના નામે જ્યારે ટોળું કોઈકને પીંખી નાખે છે ત્યારે ટોળાશાહી સામે આક્રોશ ઉભો થવાને બદલે આપણામાંના ઘણાં “એ લોકો” અને “આપણા વાળા”ની ભાવનામાં ખોખારીને બોલવાનું ટાળે છે ત્યારે આપણે સૌએ જાતને ઝંઝોટીને પૂછવાની જરૂર છે કે શું આપણે ફરી એક વાર ધિક્કારના રાજકારણનો શિકાર બની માનવ હત્યા ભણી આ સમાજને લઇ જઈ  નથી રહ્યાં ને?

આખા પ્રોજેક્ટનું બીજું પણ જે પાસું ભરીને આવે છે તે શિક્ષણ પ્રત્યેની એ દેશની અને ત્યાંના શિક્ષકોની સમજ. શિક્ષણ એટલે માત્ર ચોપડીયું જ્ઞાન નહિ. પણ, બાળકને એક સારા નાગરિક બનાવવાના પ્રયાસ. પ્રોજેક્ટ પેપર ક્લિપ્સ કોઈ પણ રીતે ગણિત, વિજ્ઞાન કે સમાજશાસ્ત્રના ઢાંચામાં બેસતો નથી. એ સાવ અલાયદોજ પ્રોજેક્ટ છે. છતાં  તેના પ્રત્યે શાળા, ત્યાંના શિક્ષકો અને વાલીઓ પણ પુરતી પ્રતિબધ્ધતા દાખવે છે. પરીક્ષાના પરિણામની રેસ માં હાંફતી આપની શાળાઓએ આમાંથી ઘણું શીખવાનું છે.

રસીલાબેનની રસ રૂચી પારખી આ ફિલ્મ જોવાની અને તે અંગે  નાં પુસ્તકની સુવિધા કરી આપનાર તેમની પુત્રવધૂ અંજુ હતી. આથી તેમણે આ પુસ્તક પુત્રવધૂ અંજુને અર્પણ કર્યું છે. આમ કરી રસીલાબેને સાસુ-વહુ અંગેના  બીબાઢાળ ખ્યાલને પણ તોડ્યો છે જેની નોધ પણ લેવી જ રહી.

હોલોકોસ્ટનાં અસરગ્રસ્તો યાદ કરી લઇ એમની સાથે ફરી એકવાર જોડાઈ લેવાથી એક નવો દ્રષ્ટિકોણ મળી શકે છે એ વાત આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા ફલિત થઇ. અને એ વાત ભાવાનુવાદ કરી રસીલાબેને ગુજરાતી વાચકો સામે યોગ્ય સમયે મૂકવાનું ખુબ મોટું કામ કર્યું છે.

મારે બ્લોગ કેમ લખવો છે?

જયારે જ્યરે લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો  છે ત્યારે એક અનોખો આનંદ મળ્યો છે. લખાઈ શકાયાના સંતોષની સાથે, વૈચારિક સ્પષ્ટતા હાંસલ થયાનો સંતોષ વધુ મળ્યો છે. એટલે એક વાત તો ચોક્કસ, બેસી ને લખીએ તો બીજાને વાંચવું ગમે કે નહિ, પણ મન માં ઘમાસાણ મચાવતા અને આડા- અવળાં અટવાતા વિચારો ને ચોક્કસ ઢાંચો મળે, અને સ્પષ્ટતા મળે.  લખવું જ હોય તો અવાર નવાર લખાતી ડાયરી લખવાનું ચાલુ રાખીજ શકાય છે. પણ, એનું મારા સિવાય કોઈ વાચક નથી. બ્લોગનો ફાયદો છે કે લખાણ ઝાઝાં વાચકો સુધી પહોચે છે અને સારા-નરસા અભિપ્રાય મળી રહે છે. વિષય વસ્તુની પસંદગીમાં સમાજ કેન્દ્રમાં હોયતો એ સંવાદમાંથી ફૂટતા નવા ફણગા આચાર અને વિચારને નવી દિશા ચીંધી શકે તો એ બીજો ફાયદો.

બે વર્ષ સુધી દિવ્યભાસ્કરમાં કોલમ લખતાં એ અહેસાસ થયો કે બીજાને વાંચવું ગમે એવી ભાષામાં લખી શકાય છે. લોકો વાંચે પણ છે. અને પ્રતિભાવ પણ આપે છે. દર કોલમ પછી થોડાં ઘણાં ઈ-મેઈલ દ્વારા પ્રતિભાવ મળ્યાં છે. કેટલાંક લોકોએ મારું લખાણ સમાજોપયોગી લાગ્યું એટલે તેમણે વખાણ્યું, કેટલાંકે ચર્ચા આગળ વધારતાં મુદ્દાઓ રજુ કર્યા તો એક-બે એવાં પણ હતા જેમને  એવું પણ લાગ્યું કે મને સમાજની સમજણ જ નથી અને મારા લખાણમાં એમને પાયાના વાંધા દેખાયા. ખેર, એમાંના મોટા ભાગના લોકોને હું ઓળખતી નથી પણ તેમના પ્રતિભાવો વાંચી મને લાગ્યું કે તીર નિશાના પર લાગે તો છે જ. અને ચર્ચા ઉભી થાય તો છે જ. તો પછી આ ચર્ચા ચાલુ રહેવી જોઈએ. અને એ માત્ર મારા મિત્રો પુરતી સીમિત ના રહેતાં બહોળા વર્ગ સુધી પહોંચવી જોઈએ. આજના ઈન્ટરનેટના જમાનામાં બ્લોગ જેવો સરળ ઉપાય હાથવગો હોય તો પછી એનો ઉપયોગ કરવો જ રહ્યો.

પાયાની બાબતોમાં સ્ત્રી-પુરુષ ભેદભાવ

જેન્ડર ગેપ ઈન્ડેક્સના ચોંકાવનારા પરિણામો

૨૦૦૬થી વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ દર વર્ષે વિશ્વના ૧૪૪ રાષ્ટ્રોમાં જાતીય ભેદભાવ કેટલો છે તેના અંક્ડા રજુ કરે છે જે જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ તરીકે પ્રકાશિત થાય છે.  છેલ્લાં દાયકામાં દુનિયા ભરમાં સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેની અસમાનતા ઘટી રહી હોય એવું દેખાતું હતું. પણ, ૨૦૧૭નો રીપોર્ટ પ્રમાણે, જેન્ડર ગેપ ઓછો થવાને બદલે વધ્યો છે. ૨૦૧૬મા વિશ્વનો સરેરાશ જેન્ડર ગેપ ૩૧.૭ ટકા  હતો જે વધીને ૨૦૧૭માં ૩૨ ટકા થયો છે. આમતો આ વધારો ખુબ જ નાનો છે, પણ ૨૦૦૬મા જ્યારથી જેન્ડર ગેપની ગણતરીની શરૂઆત થઇ ત્યારથી આટલા વર્ષોમાં પહેલી વાર સૂચનાંક ઉંધી  દિશામાં ગયો છે. આ સૂચનાંક માપવાની જ્યારે શરૂઆત થઇ ત્યારે એવો અંદાજ હતો કે વિશ્વમાંથી જાતીય ભેદભાવ દુર કરવામાં આશરે ૧૭૦ વર્ષ લાગશે. પણ, આ વર્ષે જ્યારે પાછી પાની  થઇ છે એ જોતા એવો અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો છેકે આર્થિક ક્ષેત્રે જાતીય ભેદભાવ દુર કરવામાં હવે  આશરે  ૨૧૭ વર્ષ નીકળી જશે.

સ્ત્રીને સમાન તકો મળે તો કોઈ પણ રાષ્ટ્રનો આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ ઝડપી થાય એ વાતનો હવે લગભગ સાર્વત્રિક સ્વીકાર થયેલો છે. સમાન તકો નાં અભાવમાં  અડધી વસ્તીની પ્રતિભા અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વણ વપરાયેલી અથવા અધુરી વપરાયેલી રહે છે. જો એનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે તો આર્થિક વિકાસને વધુ વેગ આપી શકાય એવો એક સીધો અને સાદો તર્ક છે. જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ એટલે સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે પ્રવર્તતી અસમાનતા.  વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ ચાર પાયાના  અધિકારોમાં જાતીય ભેદભાવ માપતા ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરે છે - આરોગ્ય, શિક્ષણ, આર્થિક ભાગીદારી અને રાજકીય ભાગીદારી - જે મૂળભૂત માનવ અધિકાર સાથે જોડાયેલા છે.  એટલે એમાં સમાનતા હોવી એ કોઈ પણ પ્રગતી શીલ સભ્ય સમાજની ન્યુનતમ જરૂરીયાત ગણી શકાય. ગેપ માપવાનું કારણ છે કે અસમાન તકને કારણે સ્ત્રીઓ કેટલા પ્રમાણમાં વિકાસની ટ્રેન ચુકી જાય છે એનો અંદાજ આંકી શકાય. જેના આધારે જે તે દેશની સરકાર યોગ્ય પગલાં લઇ અસમાનતાને દુર કરવાના પગલાં લઇ શકે. આ રીપોર્ટ સ્ત્રી સશક્તિકરણની વાત નથી કરતા પણ માત્ર પ્રવર્તમાન ભેદભાવની વાત કરે છે

ભારત નાં જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ પર નજર નાખીએ તો ચોંકી જવાય એવી સ્થિતિ છે. ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ભારતનો ક્રમ નોંધ પાત્ર નીચો ગયો છે. ૨૦૧૬માં વિશ્વના ૧૪૪  દેશોમાં આપણું સ્થાન ૮૭મુ  હતું જે ૨૧ પગથીયા નીચે ઉતરી  ને આ વર્ષે ૧૦૮મુ થયું છે. ભારતનો આ વર્ષનો આંક ૦.૬૬૯ છે, જે ૨૦૦૬નાં ૦.૬૦૧ કરતા અલબત્ત વધારે છે, પણ ૨૦૧૬માં આંક  ૦.૬૮૩ હતો તેની સરખામણીમાં એક જ વર્ષમાં ૦.૧૪ પોઈન્ટ નીચે ઉતરી ગયો છે. ચાર માંથી ત્રણ  સૂચનાંકમાં આપણું સ્થાન શરમજનક રીતે પાછળ છે. માત્ર સ્થાન જ પાછળ ગયું છે એવું નથી  પણ આર્થીક ભાગીદારી અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે અસમાનતા પણ વધી છે. આરોગ્યનો સૂચનાંક, જેમાં આપણું સ્થાન ૧૪૧મુ છે. એટલે કે નીચેથી ચોથું! આર્થીક ભાગીદારીનાં સુચનાંકમાં ૧૩૯ નીચેથી છઠ્ઠું! શિક્ષણમાં ૧૧૨. માત્ર  રાજકીય ભાગીદારીમાં ભારતનું સન્માનજનક સ્થાન છે – ૧૫મું.

એવું નથી કે ભારત અને અન્ય દેશોમાં સરકાર તેમજ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ તરફથી જાતીય ભેદભાવ દુર કરવાના પ્રયત્નો નથી થયાં. ભારતમાં  ઘણાં સુયોજિત પગલાંને કારણે સ્ત્રીઓમાં શિક્ષણ વધ્યું છે, રાજકારણમાં પણ સ્ત્રીઓ આવતી થઇ છે, ઉદ્યોગ સાહસિક સ્ત્રીઓની સંખ્યા પણ નોધપાત્ર છે. કોર્પોરેટ સેક્ટરના બોર્ડમાં પણ નવા કંપની એકટ પ્રમાણે સ્ત્રી પ્રતિનિધિનું હોવું જરૂરી છે. સરકાર સ્ત્રીઓના નાના વ્યવસાયોને આર્થિક ટેકો પણ આપે છે. સરકારી પ્રયત્નો માંથી એક સીસ્ટમ કેમ ઉભી નથી થઇ? અસમાનતા ઘટવાને બદલે વધી શા માટે?  

વિશ્વભરમાં ચાર સુચકો  પૈકી સૌથી ખરાબ દેખાવ સ્ત્રીઓની આર્થિક ભાગીદારીમાં દેખાયો છે. વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ આ માટે સદીઓ જુની બીબાઢાળ માન્યતાઓને જવાબદાર ગણે છે. કારણકે એની અસર જેતે દેશના કાયદા અને વ્યવસ્થા પર પડે છે. ત્રણ કારણોની ભૂમિકા ખુબ અગત્યની હોવાનું આ રીપોર્ટમાં નોધાયું છે.  એક, વર્લ્ડ બેન્કના એક રીપોર્ટ પ્રમાણે વિશ્વના ૧૫૫ દેશોમાં એટલે કે લગભગ ૯૦ ટકા દેશોમાં હજુપણ એક કે એકથી વધુ કાયદા એવા છે કે જે સ્ત્રીઓને ધંધો-વ્યવસાય વિસ્તારવામાં અવરોધ રૂપ છે. જેમાં જમીન માલિકીના કાયદો સૌથી અગત્યનો છે. ઘણાં દેશના જમીન માલિકીના કાયદા સ્ત્રીઓને સરખો હક આપતાં નથી.  આ ઉપરાંત બીજું કારણ છે ધિરાણની ઉપલભ્યતા. સ્ત્રી અને પુરુષને મળતા ધિરાણમાં વાર્ષિક ૩૦૦ બિલિયન ડોલરનો ફર્ક છે, જે બતાવે છે કે પુરુષોની સરખામણીમાં એટલી ઓછી સ્ત્રીઓ ધિરાણ લેવાનું જોખમ ખેડે છે, તેમજ નાણાકીય સંસ્થાઓ માં પણ સ્ત્રી અને પુરુષ પ્રત્યે ભેદભાવ યુક્ત વલણ હોઈ શકે. અને ત્રીજું કારણકે હજુ પણ બાળકોની યોગ્ય  સંભાળ લઇ શકે એવા બાળ ઉછેર કેન્દ્ર કે ઘોડિયા ઘરનાં અભાવે બાળકના જન્મ પછી સ્ત્રીઓ આર્થીક પ્રવૃત્તીમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.

ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં  જેન્ડર ગેપ વધવાનું એક બીજું પણ કારણ હોઈ શકે જે તપાસવું રહ્યું. વધતી આર્થિક અસમાનતા અને સતત બગડતા પર્યાવરણ નો ઘણો મોટો બોજ સ્ત્રી પર આવે છે, જેને કારણે છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ ઘણી તકોથી વંચિત રહી જાય છે. પાણીનાં તળ નીચા  જવાને કારણે સ્ત્રીઓએ લાંબુ ચાલીને પાણી ભરવું પડે છે કે પછી લાંબી લાઈનમાં ઉભા રહી પાણીની તજવીજ કરવી પડે છે. ગોચર પરનો કબજો લોકોના  હાથમાંથી જવાથી તેમને  ઢોર ચરાવવા વધુ  દુર જવું પડે છે અથવા બજારમાંથી ચારો ખરીદવો પડે છે. આપણા  ગામોમાં આવા આર્થિક કારણો સર શાળાએ ના જતી બાળાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં કામ કરનાર કર્મશીલોનું અવલોકન છે કે ગુજરાત જેવા આર્થિક રીતે સધ્ધર રાજ્યમાં પણ  ખેતી ની આવક ઘટતાં અને કોઈ વૈકલ્પિક વ્યવસાયના અભાવે આર્થિક તંગી અનુભવતા કુટુંબોમાં કન્યાના બાળ વિવાહ પણ મહદ અંશે વધ્યાં છે! અલબત્ત, આવા કિસ્સાઓનું પ્રમાણ ઘણું નાનું હશે. ઉપરાંત, આ અવલોકનો છે એટલે વધુ વૈજ્ઞાનિક ઢબે તપાસ માંગી લે છે. છતાંય, આ અવલોકનોથી ચોંકવા જેવું તો ખરું જ. કારણકે, એ ઉલટી પ્રક્રિયાના ચિહ્ન છે. તેમજ એનાથી એ પણ સાબિત થાય છે કે છોકરીઓને સમાન તક મળવી જોઈએ એ વાત હજુ સામાજિક ધોરણ બન્યું નથી. એટલે જ્યારે આર્થિક આંચકા આવે છે ત્યારે પહેલો કાપ છોકરીના મૂળભૂત માનવ અધિકાર પર આવે છે. એટલે સ્ત્રીઓને  ટેકો આપનારી યોજનાઓ ઉપરાંત આર્થિક આંચકાને ખમવા માટે કુટુંબને રક્ષણ પૂરું પાડે એવી યોજના પણ વિકસાવવાની દિશામાં વિચારવું  જોઈએ.
(૧૫/૧૨/૨૦૧૭ના રોજ દિવ્યભાસ્કરમાં પ્રકાશિત)

સ્ત્રીનું અવેતન કામ: સમાજના ઘણાં ખર્ચનું ભારણ

“એ કામ કરતી નથી” આ વાક્ય આપણે લગભગ દરેક ગૃહિણી માટે સાંભળતા હોઈએ છીએ.ભલે ને  સવારના સૌથી પહેલી ઉઠીને એ કામેજ વળગતી હોય, ઘર આખાની જવાબદારી એના માથે જ હોય અને  ઘરના બધા સભ્યોકરતાં એને આરામનો સમય પણ સૌથી ઓછો મળતો હોય. પણ એના કામને કોઈ નાણાંકીય વળતર મળતું ન હોવાથી કહેવાય તો એમજ કે “એ કામ કરતી નથી”.

કામને આવક સાથે જોડી દેવાય છે. એટલે જે કામ અવેતન થતું હોય એની કોઈ ગણતરી થતી નથી તેથી એ કામ દેખાતું પણ નથી. સવેતન અને અવેતન કામની વહેંચણીમાં સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે જે મોટી અસમાનતા છે એની  લૈંગિક ભેદભાવને ટકાવી રાખવામાં ખુબ મોટી ભૂમિકા છે.દેખીતી રીતે મોટા ભાગનું અવેતન કામ સ્ત્રીઓના ભાગેજ આવે છેજેનો પાયો બંધાવાની શરૂઆત બાળપણથી જ થઇ જાય છે.છોકરીઓ જ માને પાણી ભરવામાં મદદ કરે, વાસણ ધોવા લાગે, ઘરની સાફ સફાઈ કરવા લાગે, નાના ભાઈ-બહેનોને સંભાળી લે અને રસોઈ પણ કરવા લાગે. ઘણાં કુટુંબો માંતો પુરુષો પાણીનો ગ્લાસ પણ જાતે નથી ભરતાં. યુનિસેફના એક અભ્યાસ પ્રમાણે ઘરનાં નાના મોટાં કામ પાછળ વિશ્વભરની પાંચથી ચૌદ વર્ષની ઉંમરની બાળાઓનો  ૫૫૦ મિલિયન કલાકનો સમય વપરાય છે જે એની જ ઉંમરના છોકરાઓ કરતાં ૧૬૦ મિલિયન કલાક વધારે છે!

ઘરકામમાં મદદ કરવી સારીજ વાત છે.છોકરો હોય કે છોકરી, ગરીબ હોય કે શ્રીમંત - એનાથી  બાળક આત્મનિર્ભર બનતાં શીખે છે. વાંધો ભેદભાવ સામે છે કારણકે એની બાળકોના  ઉછેર પર જે અસર છે તે ઘણી ગંભીર છે. છોકરીઓને તેમના ભાઈઓ કરતાં ભણવાનો, રમવાનો અને મનગમતી પ્રવૃત્તિ કરવાનો સમય ઓછો મળે છે જેની એના શારીરિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ પર લાંબા ગાળાની અસર પડે છે. યુનિસેફના જ એક અભ્યાસ પ્રમાણે ઘરના કામકાજમાં બાળાઓ ટેકો કરવા રોકાય એટલે સ્કુલ જઈ  નથી શકતી અને ક્યારેક એને  સ્કૂલમાંથી ઉઠાડી પણ દેવાય છે. પરિણામે છોકરા અને છોકરીઓ સામે જીવનની જે તકો ઉભી થાય છે એમાં પણ ભેદભાવ ઉભો થવાનો. વળી, દરેક કામને સરખું સન્માન આપવાનું પણ બાળકો શીખતાં નથી. ઘરનું અવેતન કામ નીચું એટલે  છોકરીઓનું અને પૈસા કમાઈ ઘર ચલાવવાનું કામ છોકરાઓનું. પારમ્પરિક રીતે સ્ત્રીના ગણાતાં કામમાં પણ જ્યાં વળતર રળવાની તક ઉભી થાય છે ત્યાં પુરુષો વ્યવસાય તરીકે સ્વીકારેજ છે. દા.ત. કંદોઈ હોય કે હોટેલનો શેફ, વ્યાવસાયિક રીતે રસોઈ કળા અજમાવવાની હોય તો પુરુષો મોખરે હોય, પણ ઘરનાં રોટલાંતો સ્ત્રી જ ઘડે.

કામની સાર્થકતાને માત્ર નાણાંકીય મુલ્યમાં ગણવા જઈએ ત્યારે ઘણાં મહત્વના કામ ગણતરીની બહાર રહી જાય છે. હવે જગતભરના લોકો સ્વીકારે છેકે અવેતન કામની માનવ કલ્યાણ પર ખુબ મોટી અસર છે.આ વાત પર છેલ્લાં ત્રણેક દાયકાથી નારીવાદી અર્થશાસ્ત્રીઓ ભાર આપી રહ્યાં છે. પરિણામ રૂપે  કામની ગણતરી કરવા વૈકલ્પિક રીત વિકસાવવામાં આવી રહી છે જેમાં નાણાંકીય વળતર કરતાં વધારે ભાર કામના કલાકને આપવામાં આવ્યો છે. છેલ્લાં બે દાયકામાં વિશ્વના ઘણાં દેશોએ રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરી સાથે સમયના ઉપયોગની ગણતરી પણ કરવાનું શરુ કર્યું છે.સ્વભાવિક રીતે દરેક દેશના અભ્યાસ માંથી સાબિત થતું હતું  કે સ્ત્રીઓના કામના કલાક ઘણાં વધારે હોય છે.નાના મોટા ઘણાં કામ ઉપાડી લઇ સ્ત્રીઓ અર્થ તંત્રને મોટો ટેકો  કરે છે. નાણાંકીય અર્થતંત્રને સમાંતર દેખભાળ અને સારસંભાળનું અર્થતંત્ર ચાલે છે (Care Economy).‘કાંઈ કામ નથી કરતી’ માંથી ‘ઘણું કામ ઉપાડી લે છે’ એ વાતનો સ્વીકાર જ  અવેતન કામને માન્યતા આપવાની દિશામાં પહેલું  પગથીયું છે. આ સ્વીકાર થાય તો એના કામની ગણતરી થાય અને પછી એનું મુલ્ય અંકાય. આ ગણતરી પાછળનો ઉદ્દેશ હરગીઝ એ નથીકે સ્ત્રીને ઘરેલું કામ માટે વેતન મળવું જોઈએ એવી કોઈ માંગણી ઉભી થાય. એ પૈસા સ્ત્રીને હાથમાં કોઈ આપવાનુંનથી અને એ અપેક્ષા પણ ના હોઈ શકે.આ બધાં કામપાછળ લાગણીનું તત્વ હોય એટલે સમાજની તંદુરસ્તી માટે એ ઇચ્છનીય પણ નથી.પણ આ ગણતરી કરવાથી સમાજમાં કેટલું કામ થયું અને કેટલું  વળતર ચૂકવ્યા વિના થયું એનો સ્પષ્ટ ચિતાર મળે.તોજ નીતિ વિષયક નિર્ણયો લઇ શકાય.

ઘર આંગણે પાણી ના મળે ત્યારે  સ્ત્રીઓએ દુર સુધી ચાલીને પાણી ભરવા જવું પડે. દિવસના કેટલાં કલાક એમાં વપરાયાં એની ગણતરી માંડીએ અને એ કલાકોનો વેતન દર ગણીએ તો સ્પષ્ટ દેખાય કે પાણીની જોગવાઈ કરવાનો જે ખર્ચ સરકારી તિજોરીએ બચાવ્યો એ ખર્ચ ત્યાંની સ્ત્રીઓએ પોતાનો કીમતી સમય ફાળવીને પોતાના માથે ઉપાડ્યો.

ભારત જેવા ગરીબ દેશમાં આરોગ્યની સુવિધાઓનું ખાનગીકરણ થવાથી આરોગ્ય સેવાઓ મોંઘી થઇ. સસ્તા દરે આરોગ્ય અને નર્સિંગની સારી સુવિધાના અભાવે માંદા સભ્યની કાળજી લેવાની

જવાબદારી  ઘરની સ્ત્રીના ભાગેજ આવવાની. બાળક નાનું હોય ત્યારે તેની સારસંભાળ  માટે માતાએ  સવેતન કામ પડતું મુકવું પડે. પણ જો, કામના સ્થળે સારા ઘોડિયા ઘરની વ્યવસ્થા હોયતો માતા કામ પણ કરી શકે અને બાળકની જરૂરીયાત પણ સંતોષાઈ શકે. વૃધ્ધાવસ્થામાં ટેકો કરી શકે એવી સામાજિક સુરક્ષાના અભાવે ઘરના વડીલોની દેખભાળ સ્ત્રીજ રાખવાની. જેમાં એના સમય અને શક્તિ ખર્ચવાના. ખમતીધર કુટુંબમાં આ સેવાઓની સગવડ પૈસા આપીને થઇ જતી હોય છે પણ ઘરની આવક જેટલી ઓછી એટલું  આ કામનું ભારણ સ્ત્રીના માથે વધારે.

વળતરની દ્રષ્ટિ કરતાં પણ  અહી સ્ત્રીના કામના કલાક કેટલાં લંબાયા અને એના શરીરને જરૂરી આરામના સમયમાં કેટલો કાપ આવ્યો એ જાણવું જરૂરી છે. કારણકે આ પ્રશ્ન સ્ત્રીનો વ્યક્તિગત નથી પણ દેશના માનવ ધનનો છે. એટલે સરકારી નીતિમાં પણ એ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા હોવી જરૂરી છે.

સરકારી ખર્ચમાં સવેતન અને અવેતન કામને મળતી અગ્રીમતા માં પણ ભેદભાવ દેખાય છે. આર્થિક વૃદ્ધિનો વેગ વધારતા ઉદ્યોગોને ટેકો કરવામાં લાંબો વિચાર કરવામાં સમય ન બગાડતી સરકાર નાણાના અભાવે ઉપર દર્શાવેલ વ્યવસ્થાનો જાહેર પ્રબંધ કરવામાં પાછી પડે છે. ઉલટાનું બજેટની ખાધ ઘટાડવાના પ્રયત્નો રૂપે સામાજિક ક્ષેત્રના ખર્ચ ઘટાડે છે. એનું ભારણ સમાજની સ્ત્રીઓના માથે આવે છે. એમાં એના સમય અને શક્તિતો ખર્ચાયજ છે પણ ઘણી વાર એણે એનું ઉપજાઉ કામ પણ છોડવું પડે છે. આમ જે ખર્ચ સમાજ વતી રાજ્યે કરવાનો હોય તે ખર્ચ બચાવવાનું ભારણ સમાજની સ્ત્રીઓના માથે આવે છે. જો આ કામને ગણતરીમાં લેવાય એનું મુલ્ય અંકાય તો ખબર પડે કે ક્યાંક કોઈકે તો કિંમત ચુક્વીજ છે.

(૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬ના દિવસે દિવ્યભાસ્કરમાં પ્રકાશિત) 

સ્ત્રીઓના અવેતન કામનું રાષ્ટ્રીય આવકમાં મહત્વનું યોગદાન

વિકાસનો સૌથી મોટો માપદંડ એટલે રાષ્ટ્રીય આવકની વૃદ્ધિ. રાષ્ટ્રીય આવક એટલે નિર્ધારિત સમયમાં બધાં દેશવાસીઓએ મળીને કરેલું કુલ ઉત્પાદન. એમાં અંબાણી અને અદાણીની આવકથી માંડીને સવારે રસ્તા પરનો કચરો વાળતાં કરસનભાઈ એ કરેલ સેવા/ઉત્પાદન આવી ગયાં.રાષ્ટ્રીય આવકને રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન પણ કહેવાય. અર્થશાસ્ત્રીઓ વૃદ્ધિ દર વધારવાની અલગ અલગ વ્યૂહ રચના ઘડે અને મૂડી રોકાણ ખેંચી લાવી ઉત્પાદન વધારવાની નીતિ બનાવે જેથી ઉંચો વૃદ્ધિ દર જળવાઈ રહે. પણ, રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરીમાં ઉત્પાદનનો બહુ મોટો હિસ્સો ગણતરીમાંથી બાદ રહી જાય છે કારણકે વિશ્વભરમાં માન્યતા પામેલ આ વિભાવના કેટલું ઉત્પાદન થયું એ નથી માપતી પણ કેટલું ઉત્પાદન બજારમાં આવ્યું એ માપે છે. જે ઉત્પાદનની બજાર કિંમત હોય, જેને માટે ખરીદનાર પૈસા આપવા તૈયાર હોય એજ ઉત્પાદન રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનની ગણતરીમાં સ્થાન પામે. જે ઉત્પાદન બજાર સુધી પહોંચે નહી એની કોઈ વિસાત નહિ!

સ્ત્રીઓના ભાગે આવતાં મોટાં ભાગના કામ બજાર લક્ષી નથી હોતાં. રસોઈ બનાવવી, બાળકોનો ઉછેર, ઘરની સફાઈ, ઘરના વડીલોની સંભાળ, કુટુંબમાં કોઈ માંદુ પડ્યું તો એની સંભાળ, ઘર ચલાવવા કરવી પડતી ખરીદી વિગેરે. બધાં કામો સ્ત્રીના માથે હોય છે. ગ્રામીણ વિસ્તારમાં જઈએ તો પાણી ભરવાનું, ઇંધણના લાકડા લાવવાનું અને ઢોરનું વાસીદું કરવાનું કામ પણ સ્ત્રીના માથેજ હોય. એનો દિવસ વહેલી સવારે શરુ થાય અને ઘરમાં સૌથી છેલ્લો પૂરો થાય. આ બધાં કામોની અર્થતંત્ર પર મહત્વની અસર હોવાં છતાંયકહેવાય તો એમજ કે એ કોઈ કામ નથી કરતી! એની કોઈ ગણતરી નથી કારણકે એનું કોઈ વળતર નથી!આપણા દેશના આંકડા વિભાગની એક ગણતરી મુજબ પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓનો ૧૦થી ૧૨ ગણો સમય ઘર સાથે સંકળાયેલી અવેતન પ્રવૃત્તિઓ પાછળ ખર્ચાય છે જેની રાષ્ટ્રીય આવકમાં કોઈ ગણતરી થતી નથી.બજારમાં ના વેચાતું હોય અને જેનો ઉપયોગ માત્ર ઘરેલું વપરાશ માટેજ થાય એવું ઘણું ઉત્પાદન થતું હોય છે જે સમાજને નિભાવવા માટે ઘણું મહત્વનું હોય છે. એનો ટેકો અર્થતંત્રને નભાવવા માટે નાનોસૂનો નથી છતાં એની ગણતરી રાષ્ટ્રીય આવકમાં થતી નથી.

શ્રદ્ધા એસ.એસ.સી સુધી ભણી. કુટુંબની ગરીબીને કારણે એણે ભણવાનું છોડી દીધું અને એ નજીકમાં જ એક ફ્લેટમાં એકલા રહેતાં યુવાન બેંકના અધિકારીને ત્યાં મહીને ૫૦૦૦ ના પગારે રસોઈ અને ઘરકામ કરવાની નોકરી શરુ કરી. વર્ષના અંતે શ્રદ્ધા ૬૦૦૦૦ રૂપિયા કમાઈ, એટલેકે તેણે રૂપિયા ૬૦૦૦૦ જેટલું રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન કર્યું ગણાય. એક વર્ષ પછી શ્રદ્ધાએ પેલા  બેંક અધિકારી સાથે લગ્ન કરી લીધાં. હજી પણ એ એજ ઘરમાં એજ કામ કરે છે. પણ હવે એ પત્નીની હેસિયતથી કરે છે એટલે એને એ માટે કોઈ વળતર મળતું નથી. શું એના લગ્નને કારણે એણે ઉપાર્જિત કરેલ ઉત્પાદન શૂન્ય થઇ ગયું? એનું કોઈ મુલ્ય જ નહિ? અહીં પ્રશ્ન એ નથી કે એને વળતર મળવું જોઈએ કે નહી. પણ પ્રશ્ન એ  છે કે જે કામ જીવન માટે અગત્યનું છે પણ એ અવેતન થતું હોવાને કારણે શા માટે એને કોઈ માન્યતા જ નહિ? પગારદાર બાઈ તરીકે એણે વટભેર સવેતન રજા લીધી હોત પણ પત્ની તરીકે એજ કામમાંથી એને ક્યારેય રજા નથી મળવાની, ક્યારેય વળતર નથી મળવાનું અને ક્યારેય એના કામને માન્યતા પણ નથી મળવાની.

સવેતન ને અવેતન કામની વહેંચણીમાં ખુબ મોટી અસમાનતા છે. સવેતન કામનો મોટો હિસ્સો પુરુષોના ભાગે આવે છે જેને કારણે આવક ઉપર એમનો જ કબજો રહે છે અને તેઓ વધુ સત્તા ભોગવે છે. જ્યારે અવેતન કામ નો મોટા ભાગ નો બોજો સ્ત્રીઓ ઉપાડે છે જેને યોગ્ય માન્યતા ન મળવાને કારણે એમના કામનું મુલ્ય નીચું અંકાય છે અને તેમણે દબાતાં રહેવું પડે છે. એક ગણતરી પ્રમાણે  સ્ત્રીઓ જે કામ પોતાના કુટુંબ માટે નિશુલ્ક કરે છે એજ કામ અન્ય માટે કરીને જો એ વળતર મેળવે તો એની વ્યકતિગત આવકમાં ૩૦ ટકાનો વધારો થઇ શકે. અને જો આ કામને રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં આશરે ૨૦ થી ૨૫ ટકા જેટલો મોટો વધારો થાય! રાષ્ટ્રીય આવક ગણવાની વર્તમાન પદ્ધતિથી  સ્ત્રીઓની માત્ર ૩૩ ટકા પ્રવૃત્તિઓ જ ગણતરીમાં લેવાય છે!

સ્ત્રીઓના નિશુલ્ક કામની કુટુંબ અને સરવાળે રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રને કાર્યદક્ષ બનાવવાની બહુ મોટી ભૂમિકા છે. વિચારવા જેવું છે કે ઘરમાં માતા, પત્ની કે બહેન જે નાની –મોટી બધી જવાબદારી ઉપાડી લે છે એ સગવડ જો કુટુંબને ના મળતી હોત તો કુટુંબના બાકીના સભ્યોની કાર્યક્ષમતા કેટલી રહે? સવારની ચા-દૂધ  તૈયાર મળે એટલે સૌની ગાડી દોડતી થઇ જાય. રસોઈ તૈયાર મળે. ચોખ્ખાઈ મળે એટલે આરોગ્ય સાચવવાની ચિંતા કરવાની નહિ. કપડાં ધોવાઈને  ઈસ્ત્રી થઇ ને તૈયાર હોય જે પહેરીને ચાલવાજ માંડવાનું. અસ્ત વ્યસ્ત મુકાયેલી વસ્તુઓ એની જગ્યાએ ગોઠવાઈ ગઈ હોય એટલે એને શોધવામાં સમય બગાડવાનો ના રહે. જો આ સેવા ના મળતી હોય અને સૌએ આ બધું કામ જાતેજ કરવું પડતું હોત તો? શું પુરષો ઓફિસમાં હાલ જેટલું જ કામ કરી શકે? બાળકોને અભ્યાસ માટે આટલોજ સમય મળી રહે? સ્ત્રીઓ જેટલું કામ ઉપાડી લે છે એટલું યોગદાન એ કુટુંબ અને રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રમાં તો આપેજ છે પણ સાથે સાથે બાકી સૌની કાર્યદક્ષતા વધારીને પણ રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રને વેગવંતુબનાવે છે.

અવેતન કામની ગણતરી માટે વિશ્વભરના દેશો નિસબત બતાવી રહ્યાં છે. આ અંગે વીસ વર્ષ પહેલાં રસપ્રદ ચર્ચા શરુ થઇ. ૧૯૯૫માં બેજિંગમાં લૈંગિક સમાનતા વિષય પર યુ.એનનું  મહિલા સંમેલનયોજાયું ત્યારેબે દલીલ સામસામે થઇ. એક પક્ષ એવું માનતો હતો કે સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે રહેલી અસમાનતાનો પાયો આવક પરના નિયંત્રણમાં રહેલો છે. સ્ત્રીઓ પાસે જો આવક હશે તો એમનો સામાજિક દરજ્જો સુધરશે. એટલે સંમેલનનું ધ્યેય સ્ત્રીઓને ૧૦૦ ટકા રોજગાર મળે એ હોવું જોઈએ. આ સામે બીજા પક્ષની દલીલ એ હતી કે ૧૦૦ ટકા રોજગાર અર્થતંત્ર માટે શક્ય નથી અને સમાજ માટે ઇચ્છનીય પણ નથી. અસમાનતાનું મૂળ  અવેતન કામને માન્યતા ન મળવાને કારણે છે. આ પક્ષે રોજગારની વ્યાખ્યા બહોળી કરી તેમાં અવેતન કામને પણ  સમાવી લેવાય એ પ્રસ્તાવ મુક્યો જેની ઉપર સભ્ય દેશોએ સમજુતી કરી. ભારતના આંકડા વિભાગે પણ અવેતન કામના કલાકોની ગણતરી કરવા મોજણી કરી છે. આ શરૂઆત ક્રાંતિકારી તો છે પણ હજુ અવેતન કામના મુલ્યની ગણતરી પર સર્વસ્વીકૃતિ સધાય એ માટે સદીઓ જુના પૂર્વગ્રહોથી માંડીને આંકડાકીય ગૂંચવણો સુધીના ઘણાં વિઘ્નોપાર કરવાના છે.
(૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬ના દિવસે દિવ્યભાસ્કરમાં પ્રકાશિત)